Univerzitetska misao - časopis za nauku, kulturu i umjetnost
Časopis “Univerzitetska misao - časopis za nauku, kulturu i umjetnost” (Online ISSN: 2560-4821, Print ISSN: 1451-3870) izlazi od osnivanja Univerziteta u Novom Pazaru (2002. godine). Časopis je trenutno kategorizovan kao M51. The journal "University Thought - Journal for Science, Culture and Art" (Online ISSN: 2560-4821, Print ISSN: 1451-3870) has been published since the establishment of the University of Novi Pazar (2002). The journal is currently categorized in the category M51.
HUMAN RIGHTS AND CIVIL LAW RISKS OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE: A SYSTEMATIC ANALYSIS OF SURVEILLANCE, ALGORITHMIC BIAS, AUTOMATED DECISION-MAKING, AND RESTRICTIONS ON FREEDOM OF EXPRESSION
The development of artificial intelligence significantly shapes contemporary social processes, but at the same time opens up complex issues regarding the protection of fundamental human rights. This paper provides a systematic analysis of the key risks that AI technologies produce in the areas of rights to privacy, equality, fair trial and freedom of expression. The author analyzes the phenomenon of digital surveillance and the erosion of privacy due to the collection, analysis and predictive modeling of large data sets, including biometric information and data from daily user interactions. Next, algorithmic bias is analyzed as a mechanism that reproduces and deepens existing social inequalities, which threatens the right to equal treatment. Special attention is paid to the application of AI in the judiciary, where non-transparent decision-making models, inferior explainability and the risk of "automated suggestion" call into question the realization of procedural guarantees of a fair trial. The final part discusses the risks to freedom of expression, including the consequences of automated content moderation, personalized ranking of information and the generation of synthetic content that undermines the integrity of public discourse. By analyzing the relevant literature and the current regulatory framework, the paper points to normative gaps and the need to create a coherent legal system that will ensure that the application of artificial intelligence is harmonized with the protection of human rights. The paper concludes that sustainable regulation of AI is possible only through a combination of technical transparency, democratized supervision and strengthening of procedural and material guarantees in the digital environment.
artificial intelligence, human rights, digital surveillance, fair trial rights, freedom of expression
Copyright (c) 2026 Univerzitetska misao - časopis za nauku, kulturu i umjetnost https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Gender, Race, and Class in Go Set a Watchman and To Kill a Mockingbird
Analyses of gender, race, and class reveal how inequalities are created and sustained in various contexts. American literature remains one of the most influential bodies of works in terms of representing social justice and moral dilemmas, providing crucial insights into key perspectives on these identity categories. Guided by Kimberlé Williams Crenshaw’s theory of intersectionality, this thesis explores the complex interactions between gender, race, and class in Harper Lee’s Go Set a Watchman and To Kill a Mockingbird. The intersectional analysis of these novels is significant in its focus on how interconnected, multiple identities interact to shape characters’ experiences of oppression or privilege. The analysis seeks to explore how characters navigate their multiple identities within the constraints of their social environments – specifically, the Jim Crow era and the Civil Rights Movement – demonstrating that the combination of identities they embody determines their social positions and experiences. Particular attention is given to power dynamics and social relations in the fictional Maycomb County highlighting how these forces shape social roles and individual agency. Ultimately, the thesis emphasizes how Lee’s works contribute to broader discussions about racism, gender, and justice in American literature, drawing on specific examples from both novels.
Psihobiografska i komparativna analiza Adolfa Hitlera: psihološki profil i istorijski koncept
Ovaj rad predstavlja psihobiografsku i komparativnu analizu ličnosti Adolfa Hitlera, sa fokusom na njegov psihološki profil i istorijski kontekst koji je oblikovao njegov politički uspon. Psihobiografija, kao metodološki okvir, integriše psihološke teorije i biografske podatke radi razumevanja odnosa između ličnosti i istorije (Elms, 1994). Komparativna analiza dostupnih studija ukazuje na zajedničke obrasce i razlike među autorima i njihovim pristupima. Sintezom ovih nalaza dobija se sveobuhvatan uvid koji povezuje individualne, psihopatološke i društvene faktore sa Hitlerovim detinjstvom, obeleženim autoritarnim ocem i emocionalno vezanom majkom, što je uticalo na razvoj narcističkih i paranoidnih crta (Redlich, 1998). Životni neuspesi doprineli su njegovoj rigidnosti i potrebi za identifikacijom sa kolektivom (Kershaw, 2008). Uočavaju se elementi narcističkog poremećaja ličnosti, paranoidne interpretacije stvarnosti i sklonosti projekciji, koji su povezani sa njegovom sposobnošću masovne sugestije i manipulacije emocijama kroz mehanizme identifikacije sa vođom i dehumanizacije "drugih" (Fromm, 1941/1994; Freud, 1921/2004). Istorijski kontekst Vajmarske Nemačke omogućio je uspon autoritarne ličnosti koja je nudila jednostavna rešenja i obećavala obnovu nacionalnog ponosa (Fest, 1974). Zaključuje se da psihobiografski pristup i komparativna analiza pružaju dublje razumevanje Hitlerovog psihološkog profila i njegovog uticaja na istoriju, ali i ukazuju na ograničenja takvih interpretacija jer zavise od teorijskog okvira i dostupnih podataka.
Adolf Hitler, psihobiografija, komparativna analiza, psihološki profil, istorijski kontekst, liderstvo.
THE PHENOMENON OF GRIEF CHATBOTS IN SERBIA: CULTURAL CHALLENGES OF DIGITAL REPLICAS OF THE DECEASED
The development of generative artificial intelligence has paved the way for the emergence of "grief bots," which are digital replicas of deceased individuals. These bots utilize sophisticated simulations of voice, communication style, and content, thereby facilitating virtual interaction with individuals who have passed away. While this phenomenon is technologically innovative, it gives rise to complex questions in the domains of ethics and cultural acceptability. In Serbia, where the remembrance and respect for the deceased are deeply rooted in customs and traditions, the emergence of grief bots is of particular significance. On the one hand, these bots have the potential to preserve family heritage and oral history. On the other hand, they run the risk of violating the dignity of the deceased and prolonging the grieving process. This paper analyzes the possibilities of applying grief bots, as well as the ethical, legal, and cultural implications in the context of Serbian tradition and contemporary social changes. The objective of the present study is twofold: first, to ascertain the extent to which such technology can contribute to the preservation of family and cultural heritage, and second, to identify potential risks to the dignity of the deceased and the emotional well-being of users and the legal implications surrounding the use of digital replicas. The aim of this paper is to examine the ethical, legal, and cultural dimensions of the emergence of grief bots, with a particular focus on their acceptability and applicability in Serbia.
Приказ књиге: Методичке теме - српски језик и књижевност
Metodičke teme su bile i ostale veoma aktuelno i zanimljivo polje proučavanja nastave srpskog jezika i književnosti, te se svaka monografija iz ove oblasti radoznalo očekuje. Pred nama se nalazi nova knjiga uvaženog prof. dr Miša Došlića, jedna u nizu od tri uzastopno objavljene i promovisane na Sajmu knjiga u Beogradu, 2021, 2022. i 2023. godine, što je retko i za poštovanje s obzirom na to da je autor u formalnoj penziji već dve decenije, čime se veoma mali broj autora može pohvaliti. Među brojnim profesorima Univerziteta u Prištini koji su ostavili trag u prosvetnom i naučnom radu nalazi se i prof. dr Mišo Došlić, redovni profesor u penziji. On je priznati univerzitetski profesor, istraživač i stručnjak iz oblasti metodike nastave SHJ/SJ i književnosti. Njegov nemerljivi doprinos razvoju metodičke misli, kulturi, obrazovanju i nauci može se videti iz impresivne biografije.
Perceived Social Support and Time Perspectives as Predictors of Subjective Well-being in Older Adults
This study investigated how perceived social support and individual time perspectives contribute to subjective well-being in older adults, beyond demographic predictors. A sample of 225 older adults (aged 65–88) from southeastern Serbia completed standardized self-report instruments to assess life satisfaction, positive and negative affect, individual time perspectives, and perceived social support. Regression analyses were conducted to assess predictors of life satisfaction and positive affect, controlling for age, gender, education, marital status, living arrangements, and self-rated health. Demographic factors alone explained minimal variance in SWB outcomes. The inclusion of time perspectives significantly improved model fit, with a future-oriented perspective predicting both greater life satisfaction and positive affect. A past-positive orientation also predicted higher positive affect, while a present-hedonistic perspective was negatively associated with it. Adding perceived social support further improved the models, with family and partner support - but not friend support - emerging as significant predictors of both life satisfaction and positive affect. Final models explained 40% of the variance in life satisfaction and 38% in positive affect. These findings highlight the importance of adaptive temporal orientations and emotionally supportive close relationships in enhancing well-being among older adults.
UMETNOST KAO INTOSPEKTIVNI JEZIK: SIMBOLIKA ŠKOLJKE I MREŽE U INTERPRETACIJI AUTISTIČNOG ISKUSTVA
Rad istražuje umetnost kao sredstvo introspektivne komunikacije kod dece sa autizmom, sa fokusom na simboličku analizu motiva školjke i paukove mreže. Kroz interdisciplinarni teorijski okvir koji uključuje neuronauku, simboliku, psihologiju percepcije i savremenu umetničku praksu, analiziraju se načini na koje autistična percepcija sveta može biti izražena kroz likovni jezik. Simbol školjke tumači se kao metafora zaštite ranjivosti i unutrašnje organizacije, dok mreža označava složenost percepcije i selektivne komunikacije. U okviru rada primenjena je kvalitativna metodologija koja obuhvata teorijsku analizu, simboličku interpretaciju, vizuelnu analizu i studiju slučaja. Analiza umetničkog izraza dece sa autizmom, kao i autorskog rada "Školjka", ukazuje na prisustvo specifične estetske logike, strukturalne doslednosti i duboko simboličke naracije. Zaključuje se da umetnost, kao introspektivni jezik, može doprineti razumevanju i afirmaciji neurodivergentnih identiteta, kao i razvoju inkluzivnih, obrazovnih i umetničkih praksi.
Copyright (c) 2025 Univerzitetska misao - časopis za nauku, kulturu i umjetnost https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
BRAČNI UGOVOR KAO INSTRUMENT REGULISANJA IMOVINSKIH ODNOSA SUPRUŽNIKA U ZAPADNOJ EVROPI
U ovom radu autori daju uporedno-pravnu analizu zakonodavstava pojedinih zemalja po pitanju važećih imovinsko-pravnih režima između supružnika i mogućnosti/nemogućnosti zaključenja bračnog ugovora. Bračni ugovor se, naime, smatra tekovinom savremenog prava, a mogućnost uređenja imovinskih odnosa supružnika svojom voljom jednim od njegovih principa na kojima se zasniva. Sistemi bračne tekovine, kao i mogućnosti zaključenja bračnog ugovora, se razlikuju u pozitivnim pravima različitih država. U ovom radu se bavimo sistemima regulisanja imovine stečene u braku, kao i uslovima za zaključnje bračnog ugovora kao jednog od načina za regulisanje imovinskih odnosa u zemljama Zapadne Evrope. Dat je pregled zakonskih rešenja po pitanju imovinskih odnosa između supružnika. Bračni ugovor kao jedna od ključnih tekovina savremenog prava predstavlja proširenje slobode ugovaranja u sferi odnosa koji nisu isključivo imovinski, kao što su bračni odnosi. U radu se bavimo imovinskim odnosima i bračnim ugovorom između supružnika u pravima Italije, Nemačke, Austrije, Francuske i Švajcarske.
bračni ugovor, imovinski odnosi, supružnici, bračna tekovina, italijansko pravo, francusko pravo, nemačko pravo, švajcarsko pravo, austrijsko pravo
Aktuelna sociolingvistička pitanja u Americi
Rad ispituje aktuelna sociolingvistička pitanja u Americi. Aktuelna sociolingvistička pitanja u Americi obuhvataju varijante engleskog jezika koji se govori u Sjedinjenim Državama, obuhvataju domaće varijante govornika i uključuju etničke varijante poput Afroameričkog engleskog jezika kao i engleski jezik američkih starosedalaca i američkog slenga. Istorijski gledano, korene američkog engleskog jezika pronalazimo kod engleskih doseljenika iz sedamnaestog veka sa istočne obale. Prvi koji su izvršili formativni uticaj na američki engleski jezik su Škoti iz Alstera i njihov govor koji ima direktan nastavak uticaja na apalački engleski jezik. Kasnije će i veći broj drugih evropskih nacionalnosti koji su kroz svoju istoriju emigrirali u Americi, kao što su Nemci, Skandinavci, Holanđani, Francuzi, Poljaci i Italijani doprineti razvoju engleskog jezika u Americi.
Sociolingvistika, Aktuelna sociolingvistička pitanja u Americi, Engleski jezik američkih starosedelaca i Afroamerikanaca, američki sleng.
ULOGA I ZADACI ODGAJATELJA U FORMIRANJU EKOLOŠKE SVIJESTI KOD DJECE PREDŠKOLSKOG UZRASTA
U današnjem vremenu raste fokus društva za razumijevanje koliko je važno razvijatiekološku svijest, naročito zbog sve izraženijih posljedica koje proizilaze iz ljudskog utjecaja na prirodu. U okviru savremenih procesa, ekološka osviješćenost postaje nezaobilazna tema, posebno zbog sve prisutnijih ekoloških izazova koji su uglavnom rezultat aktivnosti koje čovjek svakodnevno preduzima. Sve izraženije i složenije ekološke krize postale su svakodnevna realnost, što dodatno naglašava važnost odgovornog odnosa prema prirodi. Zbog toga je postalo od suštinskog značaja da se razvija svijest o zaštiti okoliša, kako bi se omogućilo dugoročno rješavanje ekoloških izazova. U tomsvjetlu, važno je kontinuirano raditi na razvijanju i produbljivanju ekološke svijesti u svim segmentima društva, jer bez temelja nije moguće ostvariti efikasne promjene. Posebnu važnu ulogu u ovom procesu imaju odgajatelji, koji bi kroz svoj svakodnevni rad trebalo da podstječu ekološko razmišljanje kod djece još u predškolskom uzrastu. Pored organiziranja aktivnosti koje promoviraju očuvanje životne sredine, oni bi i svojim ličnim primjerom trebalo da predstavljaju model ponašanja, čime direktno utječu na formiranje ekološki osviješćene ličnosti djeteta.
Odgajatelji, ekološka svijest, djeca predškolskog uzrasta.
Uticaj ekološkog vaspitanja i obrazovanja na razvoj ekološke svijesti, etike i odgovornosti kod djece predškolskog uzrasta
U ovom radu nastojimo da ukažemo na značaj i uticaj ekološkog vaspitanja i obrazovanja na razvoj ekološke svijesti, etike i odgovornosti kod djece predškolskog uzrasta. Fokusira se na ključne aspekte kako rane obrazovne intervencije mogu oblikovati stavove i ponašanje djece prema životnoj sredini. Kroz pregled relevantne literature i analizu primjera iz prakse, rad ukazuje na važnost integracije ekoloških principa u rani obrazovni program. Zaključeno je da ekološko obrazovanje u predškolskom uzrastu može značajno doprinijeti formiranju ekološki odgovornog ponašanja, razvijanju svijesti o zaštiti prirode i usvajanju ekološke etike.Primjenom novih tehnologija u iskorišćavanju prirodnih resursa, nastalih sa novim otkrićima u nauci, došlo je do ugrožavanja ravnoteže između čovjeka i njegove sredine. Ekološki vaspitati i obrazovati djecu u predškolskim obrazovnim ustanovama ima važnu ulogu u formiranju ekološke svijesti i ponašanja kod djece već u ranoj dobi. Ovo vaspitanje ima za cilj razvijati kod djece ljubav prema prirodi, te ih učiti kako pravilno brinuti o njoj i zaštititi je. Predškolske obrazovne ustanove imaju važnu ulogu u edukaciji djece o ekologiji kroz igru, aktivnosti i projekte koji se provode u skladu s njihovom dobi i interesovanjima.
ekološka svijest, ekološka etika, ekološko vaspitanje i obrazovanje.
OČUVANOST JEZIKA BOŠNJAKA U OKOLINI KIRKLARELIJA: ISTRAŽIVANJE NA PRIMJERIMA GLAGOLA
Politički razvoji koji su se počeli pojavljivati od početka XIX. stoljeća potaknuli su masovne migracijske pokrete Bošnjaka. Smjer ovih migracijskih pokreta prvo je bio iz Smederevskog sandžaka prema Bosanskom Ejaletu. Nakon Berlinskog kongresa 1878. godine, kada je upravljanje Bosnom i Hercegovinom prepušteno Austro-Ugarskoj, Bošnjaci su se najprije preselili na sigurno područje Osmanskog Carstva u Rumeliji, a zatim u različite regije Anadolije. Prvi Balkanski rat koji je izbio 1912. godine izazvao je migraciju Bošnjaka iz Sandžaka na teritorije Osmanskog Carstva. Sa migracijom Bošnjaka najprije na teritorije Osmanskog Carstva, a zatim na teritorije Republike Turske, pojavile su se slavenskomuslimanske jezičke oaze u Trakiji i Anadoliji. Jedno od tih područja je grad “Kırklareli” (Krklareli). Na terenu provedenim istraživanjem primijećeno je da je bosanski jezik, kojim se posebno komunicira među Bošnjacima koji žive u Kırklareliju, heterogenog karaktera s lingvističkog gledišta. Imajući u vidu informaciju o migraciji Bošnjaka iz različitih regija bivše Jugoslavije, ova heterogena struktura može se smatrati uobičajenom. Što se tiče glagola, na koje se fokusira ova studija, podaci dobiveni iz regije pokazuju da je sandžački dijalekat dominantan u odnosu na ostale dijalekte bosanskog jezika. Ovaj rad fokusira se na glagole u govoru Bošnjaka u Kırklareliju. Također, koristit će se podaci dobijeni terenskim istraživanjem koje je sprovedeno u okviru doktorske disertacije pod nazivom “Govor Bošnjaka u Kırklareliju”, koja je završena 2024. godine na Odsjeku za balkanske studije Instituta za društvene nauke Univerziteta u Trakiji.
POVIJESNA, SAVREMENA I FILOZOFSKO-RELIGIJSKA PERSPEKTIVA ODNOSA RELIGIJE I MORALA: KOMPLEMENTARNOST ILI KONTRADIKTORSNOST
Ovaj rad istražuje kompleksan odnos između religije i morala kroz historijsku, filozofsku i savremenu perspektivu. Autor prikazuje kako su moralne norme kroz historiju često bile povezane sa religijskim uvjerenjima, od drevnih civilizacija i srednjovjekovne Evrope, do promjena tokom prosvjetiteljstva. Kroz tri pristupa - religija kao osnova morala, moral bez religije (relacija kontradiktornosti) i komplementarna veza između njih - rad nudi uvid u različite naučne stavove na ovu temu. Religija se tradicionalno smatra temeljem moralnih normi, dok je Kant zasnovao etiku na razumu, a Niče kritikovao religijski moral. Rad, također, analizira kako različite religije, poput istočnih religija, judaizma, kršćanstva i islama, oblikuju moralne vrijednosti kroz svoja učenja. Naravno, uzimajući u obzir religijski background autora ovog teksta, veći fokus je stavljen na ulogu islamske percepcije morala. Takva pozicija uopće ne umanjuje naučnu vrijednost samog teksta kao takvog. Sociološke, filozofske i empirijske kritike vjerskog morala dodatno osvjetljavaju izazove sa kojima se moral suočava u modernom društvu, dok se sekularni moral, poput kantovske etike, razmatra kao alternativa. Sinergija religije i morala nesumnjivo vodi hmanizaciji čovjeka i miru. Na kraju, autor naglašava ulogu islamskog svjetonazora u transmisiji morala te važnosti multidisciplinarnosg pristupa za razumijevanje interakcije između religije i morala u savremenom svijetu.
religija, moral, razum, objava, kontradiktornost, komplementarnost
KRIMINALISTIČKA ISTRAGA I KRIMINALISTIČKA AGENCIJA: REFLEKSIJE IZ TEORIJE I PRAKSE
Kriminalistička istraga i njena matica Kriminalistička agencija nije tema koja je u manjoj ili većoj meri zastupljena u teoriji u nas, ali se zato može sresti i nešto saznati o njoj u medijima i u mašti javnosti. Pored izmišljenih za potrebe filma priređenih scenarija, knjiga maštovitih pisaca kriminalističkih priča, kriminalistička agencija i kriminalistička istraga nije u fokusu intersovanja naučne i stručne javnosti u nas, već se svrstava u ono što se naziva policijska istraživanja kriminala, kroz primenu ovlašćenja propisanih u pozitivnim pravnim aktima najčešće sa zakonskom snagom. Ovo je iznenađujuće obzirom na činjenicu da je istraživanje kriminalnih aktivnosti ono što se svrstava u ovlašćenje kriminalističke agencije i kriminalističke istrage, koja i pored toga što mnogi žele da je izjednače sa policijskim poslovima, ona to nije ili još preciznije, samo liči neukima na policijske poslove istraživanja kriminala. Sve do kraja dvadesetog veka, kriminalistička istraga u nas je bila posebna delatnost koja je bila poverena Upravi za suzbijanje kriminaliteta. Primarni cilj istraživanja u radu je, da pokrene raspravu za vraćanje/ uvođenje strukture kriminalističke agenciju na mesto koje joj pripada. U sadašnosti kriminalistička agencija od nacionalnog do lokalnog nivoa i kriminalistička istraga utvrđeni su u velikom broju država. Ovo je od prvorazrednog značaja za efektivnu borbu protiv kriminala, i naročito obezbeđenje dokaza. Kriminalistička agencija je nužnost za razumevanje kriminala i istragu kriminalnih događaja, da bi se postiglo, okupljanje stručnjaka u njihovim posebnim oblastima kako bi se bavili ključnim temama, strukturama, procesima, praksi kriminala i upravljanju kriminalističkom istragom.
Criminal Investigation, Reflections, Theory, Practice
Mogućnost primene Orfovog instrumentarija u muzičkom razvoju dece predškolskog uzrasta
Pravilno vaspitanje dece predškolskog uzrasta ima veliki značaj u procesu formiranja svestrane ličnosti. Vaspitni uticaji na decu je zadatak roditelja i vaspitača, porodice i predškolske ustanove. Zato se, u porodici i vrtiću moraju obezbeditit potrebni uslovi da se dete pravilno fizički, psihički i umno razvija. Važno sredstvo u cilju svestranog razvoja je i muzika. Kroz muziku deca razvijaju, ne samo muzički ukus i smisao za lepo, već i niz drugih osobina od značaja za formiranje kompletne ličnosti. Muzika utiče na razvoj sposobnosti uopšte i na razvoj psihičkih funkcija (pažnja, mašta, pamćenje, mišljenje, emocije). U svetu najmlađih i u njihovim svakodnevnim igrama, značajno mesto zauzima muzika. Značaj izučavanja Orfovog instrumentarijuma u funkciji razvoja muzičkih sposobnosti kod dece predškolskog uzrasta, ogleda se u sistematskom preglednom istraživanju relevantne literature koja govori o Orfovom instrmentarijumu, i primeni tokom svakodnevnih aktivnosti u vaspitno-obrazovnim ustanovama-
vaspitač, predškolska ustanova, deca, muzika, muzički razvoj, Orfov instrumentarijum
The progress of digitalization has been a big game changer in art and design filed for decades, however the key enigma lays within the future impact of digital usage on the creativity process. Having determined the benefits from using the digital aid over the last years, one of the key segments that need to be unfold is the influence of the usage of this kind of assistance in the creativity process. Therefore, the paper aims to identify the attributes that match within the research process particularly from the ready-made design in the graphic design field. The benefit of unjudgmental and creative thinking lead to conduct an experiment among second grade design students by assigning a task related to a basic design monogram project. The project is made from three stages, in which the first is oriented towards research, the second task is analyzing the hand drawing of the ideas and the last is digital aggregation of the idea. The assembled work from the students is categorized according the resembles form the ready-made work of the same task identified in the search engines, social media, and digital design magazines. The result of this experiment is a sound base towards understanding the level of digital aid impact in the process of creativity by defining the attributes among the student work and research references.
creativity, digitalization, attributes, design, reference
MUZIČKE AKTIVNOSTI U FUNKCIJI RAZVOJA DECE PREDŠKOLSKOG UZRASTA
<a href="https://publikacije.uninp.edu.rs/index.php/um/Dečije aktivnosti u kojima je zastupljena muzika predstavlja sastavni dio njihovog odrastanja, jer učestvujući u muzičkim aktivnostima, deca predškolskog uzrasta unapređuju vlastite veštine, stiču nova iskustva i saznanja koja su vrlo važna za njihov optimalni razvoj. Kroz muzičko stvaralaštvo, deca razvijaju kreativnost, samopouzdanje, emocionalnu inteligenciju i socijalne veštine. Osim toga, muzika može da podstakne dečiji intelektualni razvoj, poboljša kognitivne sposobnosti i podstakne izražavanje kompleksnih osećanja. Kroz muzičku edukaciju, deca uče o disciplini, istrajnosti i timskom radu. Sve ove komponente doprinose razvoju sveobuhvatne ličnosti koja je sposobna za kreativno, emocionalno i socijalno ispunjen život. Stoga je važno da se dečija kompozicija podržava i podstiče kao deo dečijeg obrazovanja i razvoja.">Dječije aktivnosti u kojima je zastupljena glazba predstavlja sastavni dio njihova odrastanja, jer sudjelujući u glazbenim aktivnostima, djeca predškolskog uzrasta unapređuju vlastite vještine, stiču nova iskustva i saznanja koja su vrlo važna za njihov optimalan razvoj. Kroz glazbeno stvaralaštvo, djeca razvijaju kreativnost, samopouzdanje, emocionalnu inteligenciju i socijalne vještine. Osim toga, glazba može podstaknuti dječji intelektualni razvoj, poboljšati kognitivne sposobnosti i podstaknuti izražavanje kompleksnih osjećaja. Kroz glazbenu edukaciju, djeca uče o disciplini, istrajnosti i timskom radu. Sve ove komponente doprinose razvoju sveobuhvatne ličnosti koja je sposobna za kreativan, emocionalan i socijalno ispunjen život. Stoga je važno da se dječja kompozicija podržava i podstiče kao dio dječjeg vaspitanja, obrazovanja i razvoja.
Dečija kompozicija, razvoj, sveobuhvatna dečija ličnost, kreativnost, samopouzdanje, vaspitači, predškolska ustanova.
Dragana Osmajlić- Janković Osmajlić- Janković
UNAPREĐENjE DIGITALNIH KOMPETENCIJA NASTAVNIKA: E-UČENjE KAO KLjUČ SAVREMENOG STRUČNOG USAVRŠAVANjA
U današnjem digitalno povezanom svetu, digitalna pismenost postaje suštinska sposobnost za svakodnevni život, napredovanje u karijeri i društvenu interakciju. Značajunapređenja digitalnih kompetencija nastavnika je prikazan u ovom radu, zajedno sa poteškoćama sa kojima se sektor obrazovanja susreće kada inkorporira digitalne veštine u nastavu. Istraživanje efekata povećane digitalne kompetencije nastavnika na kvalitet nastave, osiguranje i personalizaciju učenja je cilj projekta. Cilj radaje da unapredirad nastavnika u digitalnom okruženju, tako što će ponuditi smernice za razvoj njihovih digitalnih kompetencija zasnovanim na već postojećim okvirima, uključujući DigiCompEdu. Digitalno okruženje, nastava i učenje, evoluacija učenika i profesionalna interakcija su pokriveni okvirima digitalnih kompetencija kao što je DigiCompEdu, koji obezbeđuju kriterijume za razvoj veština u digitalnom svetu. Unapređenje digitalne pismenostinastavnika omogućavaim da unaprede nastavu, garantuju individualizaciju učenjai pripreme ih za zahvete savremenog doba.
digitalne tehnologije, digitalne kompetencije, nastavnici, e-učenje, stručno usavršavanje.
digitalne tehnologije, digitalne kompetencije, nastavnici, e-učenje, stručno usavršavanje
STAVOVI UČENIKA OSNOVNE ŠKOLE O BEZBEDNOSNOJ KULTURI NA INTERNETU
Problem istraživanja predstavljen u radu usmeren je na sagledavanje stavova učenika osnovne škole u pogledu poznavanja opasnosti koje postoje na internetu. Socio–demografska struktura uzorka, kao prediktorski model istraživanja omogućila je sagledavanje uticaja pojedinih varijabli na stavove učenika o opasnostima na internetu. To su: pol, razred, sredina življenja (selo-grad), struktura porodice, radni i obrazovni status oba roditelja. Istraživanje je obavljeno sa ciljem da se utvrdi da li se stavovi učenika u vezi prepoznavanja opasnosti na internetu statistički značajno razlikuju s obzirom na kontrolne varijable istraživanja. Istraživanjem su obuhvaćeni učenici osnovnoškolskog uzrasta. Rezultati istraživanja ukazuju da struktura i obrazovni status porodice kao značajne kontrolne varijable direktno utiču na prirodu stavova učenika o opasnostima na internetu. Statistički značajna razlika u stavovima je utvrđivana sa obzirom na uzrast, ali u odnosu na pol i radni status roditelja, statistički značajna razlika u stavovima učenika o opasnostima na internetu ne postoji.
bezbednost, bezbedonosna kultura, opasnosti na internetu, porodica, stavovi učenika osnovne škole
Copyright (c) 2024 Univerzitetska misao https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
DIJALEKATSKE SUGLASNIČKE ALTERNACIJE U ROMANU ROD I DOM SAFETA SIJARIĆA
Predmet ovog rada je analiza suglasničkih alternacija u romanu Rod i dom Safeta Sijarića. Pripovjedna materija ovog romana sadrži dijalekatske osobenosti istočnih govora Crne Gore, tačnije govora Bihora. Ovaj govor obilježen je brojnim specifičnostima koje ga razlikuju od susjednih i ostalih crnogorskih govora, te obiluje brojnim specifičnim glasovnim alternacijama, kako vokalskim, tako i konsonantskim i sonantskim. Ono čime se ovaj govor diferencira od susjednih upravo su fonetske i fonološke specifičnosti, zatim specifičnosti morfološkog sistema u kontekstu tvorbe riječi, u kontekstu deklinacije, konjugacije, morfološkog sinkretizma u sistemu padežne paradigme. Dijalekatske oznake koje se tiču suglasničkih promjena u navedenim kontekstima, registrovane u jeziku romana Rod i dom detaljno su analizirane i objašnjene u radu. Analiza je obuhvatila pojave vezane za pojedine suglasnike i detaljan prikaz alternacija – jednačenja suglasnika po zvučnosti, disimilacije konsonantskih grupa, gubljenja suglasnika i uprošćavanja suglasničkih grupa, jotovanja i umetanja suglasnika.
dijalekatske karakteristike, fonetske specifičnosti, suglasničke alternacije, roman Rod i dom.
Cilј rada je prikaz i analiza dečjeg vrtića – zajednice koja uči, kao i kako treba uspešno učiti u vrtiću. U radu je korišćen metod analize sadržaja dostupne naučne literature, teorijske i empirijske građe. Vrtić je vaspitno-obrazovna ustanova u kojoj se pojavlјuju mnoge društvene uloge, identiteti, kao i drugi oblici ponašanja. To je više od "običnog mesta" u kojem se prenose informacije jer u kombinaciji sa drugim društvenim institucijama, predstavlјa celokupnu društvenu populaciju, uloge i identitete društva. Vrtić, kao ustanova za vaspitno-obrazovni proces dece, mesto je velikih nada. Vrtić otkriva mnogo toga o ulozi i statusu koji pripisujemo deci, kao i o našim stavovima o demokratiji, socijalnoj zaštiti i društvu uopšte. Ovo je od velikog simboličkog značaja za vrtić. To je potvrda kako mi odrasli shvatamo detinjstvo i njegovu povezanost sa državom, privredom, civilnim društvom, kulturom i privatnim sektorom.
vrtić, vaspitno-obrazovni proces, vaspitač, predškolsko dete, učenje, zajednica
Uporedo sa razvojem društvenih mreža dolazi do njihove implementacije u oblast visokog obrazovanja, čime se aktuelizuju pitanja odnosa mladih i novih tehnologija, kao i uticaja socijalnih medija na akademska postignuća studenata. Cilj istraživanja je ispitivanje percepcija studenata o uticajima društvenih mreža na proces učenja. U istraživanju je primenjena deskriptivna istraživačka metoda, tehnika skaliranja, a za potrebe istraživanja korišćen je namenski konstruisan instrument skala procene Likertovog tipa. Uzorak istraživanja je nameran i čine ga 314 studenata Filozofskog fakulteta u Nišu sa različitih studijskih programa. Rezultati istraživanja pokazuju da studenti imaju uglavnom pozitivne stavove prema uticaju društvenih mreža na proces učenja. U odnosu na nezavisne varijable istraživanja, statistički značajne razlike u odgovorima ispitanika prisutne su kod varijable pripadnost studijskom programu i varijable učestalost pristupanja društvenim mrežama. Pedagoške implikacije istraživanja odnose se na mogućnosti unapređivanja nastavne prakse na visokoškolskim ustanovama uvođenjem novih medijskih tehnologija, uz inicijative koje podržavaju efikasno učenje i veći razvoj digitalnih kompetencija studenata.
KOMBINOVANO UČENJE (BLENDED LEARNING) U NASTAVI ENGLESKOG JEZIKA: POREĐENJE SA TRADICIONALNIM METODAMA I PEDAGOŠKE IMPLIKACIJE
Ovaj rad se bavi analizom blended learning načinom učenja u odnosu na tradicionalni način u nastavi engleskog jezika.
BOSANSKI JEZIK U NOVOM PAZARU U SALNAMAMA KOSOVSKOG VILAJETA
Salname Kosovskog vilajeta su službeni dokumenti koji su za vrijeme trajanja tog vilajeta objavljivani u osam izdanja. Teme koje su obrađivale su širokog društvenog spektra poput, obrazovanja, toponimije, jezičkih i obrazovnih prava, vojnih prilika, društvenog uređenja i dr. Rad predstavlja dokumente u kojima se u salnamama polemizira pitanje maternjeg jezika za prostor Novog Pazara. Odnosno, prikazuje dokumente u kojima se bosanski jezik dovodi u kontekst grada. Fokus u radu je stavljen na sam grad, a ne na regiju Sandžak, jer postoje dosta izvora gdje se bosanski jezik pominje i u drugim mjestima Sandžaka što će biti dio nekih drugih istraživanja.
salname, Kosovski vilajet, Novi Pazar, bosanski jezik.
salname, Kosovski vilajet, Novi Pazar, bosanski jezik
KVALITET OBRAZOVANJA I OBRAZOVNA EFEKTIVNOST – TEORIJSKE NEDOUMICE I RAZGRANIČENJA
Obrazovanje se danas sagledava kao integralni deo savremenog društva. Razvoj i progres čovečanstva može se direktno pripisati obrazovanim ljudima koji pokreću društvo napred. Upravo iz tih razloga za rast, razvoj i prosperitet društva potrebno je investirati u obrazovanje, to jest u kvalitet obrazovanja. U razmatranju pitanja kvaliteta u obrazovanju nametale su se različite rasprave o strategijama njegovog unapređenja a u koje su bili uključeni različiti akteri u obrazovanju, reformatori obrazovanja, kreatori obrazovne politike i druge zainteresovane strane. One su iznedrile neke nove, operativnije konstrukte poput obrazovne efektivnosti, obrazovne efikasnosti, efektivnosti nastavnika, i efektivnosti nastave a koji se istovremeno sagledavaju kao sastavne komponente ili dimenzije kojim se bliže određuje kvalitet obrazovanja. Pošavši upravo od nekih navednih komponenti u radu je učinjen pokušaj da se one što više približe naučnoj i stručnoj javnosti, i dublje razume njihov značaj, međusobna povezanost i uslovljenost.
kvalitet, efektivnost, efikasnost, nastava
Kvalitet obrazovanja i obrazovna efektivnost
METODIČKO SITUIRANJE ROMANA U PRVIM SRPSKIM TEORIJAMA KNJIŽEVNOSTI
Apstrakt - Ovaj rad se bavi situiranjem romana u prvim srpskim teorijama književnosti. U radu smo pošli od tvrdnje da su maternji jezik i književnost temeljni školski predmeti, koji omogućavaju postizanje opšte kulture, jer dobra komunikacija i kvalitetna kultura govora zavise od poznavanja književnosti i čitanja. Na osnovu proučenih prvih udžbenika teorije književnosti za gimnazije i srednje stručne škole autora Petra P. Đorđevića, Katarine Bogdanović i Pauline Lebl Albale, uočili smo mesto romana u njima. Navedene tvrdnje smo obrazložili primerima iz njih, imajući na umu složenost i slojevitost književnoumetničke građe, kojom su se autori služili, obrazlažući ih u uvodnim konstatacijama i napomenama. Cilj naših istraživanja je bio da utvrdimo u kojoj meri su se autori prvih proučenih teorija književnosti iz XIX i XX veka metodički bavili romanesknom prozom. Na temelju književnih teorija uobličene su teorijske osnove za pionirsku školsku nastavu romana. Istraživanja smo zasnovali na solidnom broju udžbenika teorije književnosti, fokusirajući se na njihovo bavljenje romanom. U nastavku rada ukazaćemo kako su prve dve teorija književnosti razmatrala roman. U obrazovanju i nastavi se koriste brojni udžbenici teorije književnosti, u kojima se roman različito tretira, što zavisi od perioda nastanka tih teorija, kao i činjenice koja književna teorija je bliža piscu teorije. Za razliku od teorija književnosti koje koriste studenti i proučavaoci književnosti, školski udžbenici se moraju razlikovati manjom subjektivnošću a njihovo definisanje i tretmana moraju predstavljati odnose stanja u književnoj nauci.
SISTEM BEZBEDNOSTI: KARAKTER I VREDNOST ZNANJA U NJEGOVIM PROIZVODIMA: STUDIJA REPUBLIKA SRBIJA-THE SECURITY SYSTEM OF THE REPUBLIC OF SERBIA: THE CHARACTER AND VALUE OF KNOWLEDGE IN ITS PRODUCTS
U naučnom, teorijskom, profesionalnom i stvarnom životu sistema bezbednosti u jednom društvu, do sada nismo imali priliku da govorimo o njegovom karakteru–dobrom ili lošim, značajnom ili slabom – i shvatamo o tome kako se značajna vrednost i koliko se vredi osećamo. u datoj situaciji. Takođe nismo imali priliku da iz naučne literature prepoznamo znanje njegovih proizoda kao njegovu moć, ili nemoć. Ovde razmatramo kako se može iz predmeta istraživanja razumeti, dva fundamentalna elementa sistema bezbednosti kojim se određuje njegova vrednost, koji određuju njegovu otpornost i slabost, njegovu moć, nemoć i poštovanje, poštovanje ili poštovanje. Ovde istražujemo kredibilitet i vrednost znanja u proizvodima sistema bezbednosti. Rad će ponuditi saznanje navedenih elemenata kroz razradu i odgovore na više pitanja: Šta je sistem bezbednosti? Šta je karakter sistema bezbednosti? Da li je sistem bezbednosti odgovoran za svoj karakter? Da li je znanje u proizvodima sistema bezbednosti osnova njegovog pogleda? Rezultati istraživanja pokazuju da sistem bezbednosti Srbije pokazuje nekredibilno znanje u svojim proizvodima, a njegov karakter nema pogled koji se šalje u zajednice. In the scientific, theoretical, professional, and real-life contexts of the security system within a society, we have not yet had the opportunity to discuss its character—whether it is good or bad, strong or weak—and consider how its character and knowledge as its values will behave in a given situation. We also have not had the chance to recognize the knowledge in its products from the scientific literature as either its strength or weakness. In this paper, we explore how two fundamental elements of the security system, which determine its value, can be understood from the subject of the research. These elements define its resilience and weakness, its power, impotence, reputation, respect, or lack thereof, both internally and externally. We investigate the credibility and value of knowledge of the security system’s products. The paper will offer insights into these elements by addressing several questions: What is a security system? What is the character of the security system? Is the security system responsible for its character? Is the knowledge embedded in the products of the security system the basis of its reputation? The research results show that the security system of Serbia exhibits non-credible knowledge in its products, and its character does not command respect within the community.
Security System, Character, Knowledge, Value, Serbia.
THE INFLUENCE OFF MÜLLER-LYER ILLUSION ON LENGTH ASSESSMENT: THE ALTERNATIVE WAY OF MEASURING THE STRENGTH OF THE ILLUSION
Two experiment were conducted in order to investigate whether a Muller–Lyer's two forms ("fork" and "arrowhead") influence on the length assessment of a given line if they are used as a standard for measuring that line. The first experiment was consisted of reproductive tasks in which respondent should asses the length of a given line using lines with three types of endings (fork, arrowhead, vertical) as a measuring tool. The assessment of the test line length was expected to be dependent on the type of the endings used on measuring lines. The result shoved that the same given test line was assessed as consisted of smaller number of lines ended with fork endings and as consisted of greater number of lines ended with arrowhead endings in comparison to the number of lines with vertical endings. The second experiment consisted of productive tasks in which participant should produce the line consisted of the given number of connected lines with endings, the same endings from first experiment were used. Results showed that participants produced the test line of the same given length as consisted of smaller number of lines ended with fork endings and as consisted of greater number of lines ended with arrowhead endings in comparison to the same number of used lines with vertical endings.
illusion, Müller-Lyer’s illusion, length assessment
perception, illusion, Müller-Lyer’s illusion, length assessment
Ustavnost od antičkog do savremenog doba
Ustav svake države oslikava ovlašćenja državne vlasti i način na koji se ona vrši. Ustav predstavlja skup zakona i sadrži ključne komponente neophodne za funkcionisanje državne uprave, parametre za izbore i oporezivanje, kao i uspostavljanje i regulisanje organa vlasti. Autor je u radu istraživao različita tumačenja, definicije i odlike ustavnosti u svetu. Istorijskim i komparativnim metodom autor razmatra razvoj, kao i poređenje ustavnosti od starog veka do danas. Metodom analize sadržaja, normativnim, kao i metodom analize i sinteze, autor istražije razvoj ustavnosti, koji je vidljiv još u vreme antičkog doba i grčkih mislilaca, zatim preko Magna karte, pa sve do Francuske revolucije i modernog doba. Autor takođe razmatra pojam globalizacije i njen uticaj na ustavnost u savremenim državama. Poseban akcenat u radu autor stavlja na razvoj ustavnosti u delu koji se odnosi na poštovanje ljudskih prava kao jedne od osnovnih vrednosti svakog modernog ustava. Cilj istraźivanja u radu je da autor dokaže, da poštovanje i primena ustava, bez obzira o kakvom državnom i društvenom uređenju je reč, predstavlja jedini pravi odraz demokratije i da nema alternativu.
Definisanje ustavnosti, razvoj ustavnosti, moderna ustavnost
Motivation and job satisfaction of workers in healthcare organizations
Healthcare workers' motivation and job satisfaction have been the subject of numerous studies, but there is still a lack of empirical data about the factors that affect job satisfaction among healthcare employees in countries that are developing. The purpose of this study was to investigate the link between motivation and job satisfaction as well as to assess the factors that predict job satisfaction among healthcare employees. A cross-sectional survey was conducted in March and April 2024 in Niksic, Montenegro, involving 88 healthcare workers (doctors and nurses) who completed self-administered questionnaires using a five-point Likert scale. The results indicated positive correlations between extrinsic motivation and job satisfaction (r = 0.30, p < 0.01) and overall motivation and job satisfaction of healthcare workers (r = 0.22, p < 0.05). Multiple linear regression analysis showed that extrinsic motivation was a significant positive predictor of job satisfaction (ß = 0.36, p < 0.01). Furthermore, a significant negative predictor of job satisfaction was the type of organization—primary or secondary healthcare (ß = -0.26, p < 0.01). These findings suggest that higher levels of extrinsic motivation and employment in primary healthcare centers are associated with greater job satisfaction.
job satisfaction, motivation, healthcare, workers