Univerzitetska misao - časopis za nauku, kulturu i umjetnost
Časopis “Univerzitetska misao” (Online ISSN: 2560-4821, Print ISSN: 1451-3870) izlazi od osnivanja Univerziteta u Novom Pazaru (2002. godine). Časopis je trenutno kategorizovan u M52. The journal "University Thought" (Online ISSN: 2560-4821, Print ISSN: 1451-3870) has been published since the establishment of the University of Novi Pazar (2002). The journal is currently categorized in the category M52.
UMETNOST KAO INTOSPEKTIVNI JEZIK: SIMBOLIKA ŠKOLJKE I MREŽE U INTERPRETACIJI AUTISTIČNOG ISKUSTVA
Rad istražuje umetnost kao sredstvo introspektivne komunikacije kod dece sa autizmom, sa fokusom na simboličku analizu motiva školjke i paukove mreže. Kroz interdisciplinarni teorijski okvir koji uključuje neuronauku, simboliku, psihologiju percepcije i savremenu umetničku praksu, analiziraju se načini na koje autistična percepcija sveta može biti izražena kroz likovni jezik. Simbol školjke tumači se kao metafora zaštite ranjivosti i unutrašnje organizacije, dok mreža označava složenost percepcije i selektivne komunikacije. U okviru rada primenjena je kvalitativna metodologija koja obuhvata teorijsku analizu, simboličku interpretaciju, vizuelnu analizu i studiju slučaja. Analiza umetničkog izraza dece sa autizmom, kao i autorskog rada "Školjka", ukazuje na prisustvo specifične estetske logike, strukturalne doslednosti i duboko simboličke naracije. Zaključuje se da umetnost, kao introspektivni jezik, može doprineti razumevanju i afirmaciji neurodivergentnih identiteta, kao i razvoju inkluzivnih, obrazovnih i umetničkih praksi.
Copyright (c) 2025 Univerzitetska misao - časopis za nauku, kulturu i umjetnost https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
BRAČNI UGOVOR KAO INSTRUMENT REGULISANJA IMOVINSKIH ODNOSA SUPRUŽNIKA U ZAPADNOJ EVROPI
U ovom radu autori daju uporedno-pravnu analizu zakonodavstava pojedinih zemalja po pitanju važećih imovinsko-pravnih režima između supružnika i mogućnosti/nemogućnosti zaključenja bračnog ugovora. Bračni ugovor se, naime, smatra tekovinom savremenog prava, a mogućnost uređenja imovinskih odnosa supružnika svojom voljom jednim od njegovih principa na kojima se zasniva. Sistemi bračne tekovine, kao i mogućnosti zaključenja bračnog ugovora, se razlikuju u pozitivnim pravima različitih država. U ovom radu se bavimo sistemima regulisanja imovine stečene u braku, kao i uslovima za zaključnje bračnog ugovora kao jednog od načina za regulisanje imovinskih odnosa u zemljama Zapadne Evrope. Dat je pregled zakonskih rešenja po pitanju imovinskih odnosa između supružnika. Bračni ugovor kao jedna od ključnih tekovina savremenog prava predstavlja proširenje slobode ugovaranja u sferi odnosa koji nisu isključivo imovinski, kao što su bračni odnosi. U radu se bavimo imovinskim odnosima i bračnim ugovorom između supružnika u pravima Italije, Nemačke, Austrije, Francuske i Švajcarske.
bračni ugovor, imovinski odnosi, supružnici, bračna tekovina, italijansko pravo, francusko pravo, nemačko pravo, švajcarsko pravo, austrijsko pravo
Aktuelna sociolingvistička pitanja u Americi
Rad ispituje aktuelna sociolingvistička pitanja u Americi. Aktuelna sociolingvistička pitanja u Americi obuhvataju varijante engleskog jezika koji se govori u Sjedinjenim Državama, obuhvataju domaće varijante govornika i uključuju etničke varijante poput Afroameričkog engleskog jezika kao i engleski jezik američkih starosedalaca i američkog slenga. Istorijski gledano, korene američkog engleskog jezika pronalazimo kod engleskih doseljenika iz sedamnaestog veka sa istočne obale. Prvi koji su izvršili formativni uticaj na američki engleski jezik su Škoti iz Alstera i njihov govor koji ima direktan nastavak uticaja na apalački engleski jezik. Kasnije će i veći broj drugih evropskih nacionalnosti koji su kroz svoju istoriju emigrirali u Americi, kao što su Nemci, Skandinavci, Holanđani, Francuzi, Poljaci i Italijani doprineti razvoju engleskog jezika u Americi.
Sociolingvistika, Aktuelna sociolingvistička pitanja u Americi, Engleski jezik američkih starosedelaca i Afroamerikanaca, američki sleng.
Uticaj ekološkog vaspitanja i obrazovanja na razvoj ekološke svijesti, etike i odgovornosti kod djece predškolskog uzrasta
U ovom radu nastojimo da ukažemo na značaj i uticaj ekološkog vaspitanja i obrazovanja na razvoj ekološke svijesti, etike i odgovornosti kod djece predškolskog uzrasta. Fokusira se na ključne aspekte kako rane obrazovne intervencije mogu oblikovati stavove i ponašanje djece prema životnoj sredini. Kroz pregled relevantne literature i analizu primjera iz prakse, rad ukazuje na važnost integracije ekoloških principa u rani obrazovni program. Zaključeno je da ekološko obrazovanje u predškolskom uzrastu može značajno doprinijeti formiranju ekološki odgovornog ponašanja, razvijanju svijesti o zaštiti prirode i usvajanju ekološke etike.Primjenom novih tehnologija u iskorišćavanju prirodnih resursa, nastalih sa novim otkrićima u nauci, došlo je do ugrožavanja ravnoteže između čovjeka i njegove sredine. Ekološki vaspitati i obrazovati djecu u predškolskim obrazovnim ustanovama ima važnu ulogu u formiranju ekološke svijesti i ponašanja kod djece već u ranoj dobi. Ovo vaspitanje ima za cilj razvijati kod djece ljubav prema prirodi, te ih učiti kako pravilno brinuti o njoj i zaštititi je. Predškolske obrazovne ustanove imaju važnu ulogu u edukaciji djece o ekologiji kroz igru, aktivnosti i projekte koji se provode u skladu s njihovom dobi i interesovanjima.
ekološka svijest, ekološka etika, ekološko vaspitanje i obrazovanje.
OČUVANOST JEZIKA BOŠNJAKA U OKOLINI KIRKLARELIJA: ISTRAŽIVANJE NA PRIMJERIMA GLAGOLA
Politički razvoji koji su se počeli pojavljivati od početka XIX. stoljeća potaknuli su masovne migracijske pokrete Bošnjaka. Smjer ovih migracijskih pokreta prvo je bio iz Smederevskog sandžaka prema Bosanskom Ejaletu. Nakon Berlinskog kongresa 1878. godine, kada je upravljanje Bosnom i Hercegovinom prepušteno Austro-Ugarskoj, Bošnjaci su se najprije preselili na sigurno područje Osmanskog Carstva u Rumeliji, a zatim u različite regije Anadolije. Prvi Balkanski rat koji je izbio 1912. godine izazvao je migraciju Bošnjaka iz Sandžaka na teritorije Osmanskog Carstva. Sa migracijom Bošnjaka najprije na teritorije Osmanskog Carstva, a zatim na teritorije Republike Turske, pojavile su se slavenskomuslimanske jezičke oaze u Trakiji i Anadoliji. Jedno od tih područja je grad “Kırklareli” (Krklareli). Na terenu provedenim istraživanjem primijećeno je da je bosanski jezik, kojim se posebno komunicira među Bošnjacima koji žive u Kırklareliju, heterogenog karaktera s lingvističkog gledišta. Imajući u vidu informaciju o migraciji Bošnjaka iz različitih regija bivše Jugoslavije, ova heterogena struktura može se smatrati uobičajenom. Što se tiče glagola, na koje se fokusira ova studija, podaci dobiveni iz regije pokazuju da je sandžački dijalekat dominantan u odnosu na ostale dijalekte bosanskog jezika. Ovaj rad fokusira se na glagole u govoru Bošnjaka u Kırklareliju. Također, koristit će se podaci dobijeni terenskim istraživanjem koje je sprovedeno u okviru doktorske disertacije pod nazivom “Govor Bošnjaka u Kırklareliju”, koja je završena 2024. godine na Odsjeku za balkanske studije Instituta za društvene nauke Univerziteta u Trakiji.
POVIJESNA, SAVREMENA I FILOZOFSKO-RELIGIJSKA PERSPEKTIVA ODNOSA RELIGIJE I MORALA: KOMPLEMENTARNOST ILI KONTRADIKTORSNOST
Ovaj rad istražuje kompleksan odnos između religije i morala kroz historijsku, filozofsku i savremenu perspektivu. Autor prikazuje kako su moralne norme kroz historiju često bile povezane sa religijskim uvjerenjima, od drevnih civilizacija i srednjovjekovne Evrope, do promjena tokom prosvjetiteljstva. Kroz tri pristupa - religija kao osnova morala, moral bez religije (relacija kontradiktornosti) i komplementarna veza između njih - rad nudi uvid u različite naučne stavove na ovu temu. Religija se tradicionalno smatra temeljem moralnih normi, dok je Kant zasnovao etiku na razumu, a Niče kritikovao religijski moral. Rad, također, analizira kako različite religije, poput istočnih religija, judaizma, kršćanstva i islama, oblikuju moralne vrijednosti kroz svoja učenja. Naravno, uzimajući u obzir religijski background autora ovog teksta, veći fokus je stavljen na ulogu islamske percepcije morala. Takva pozicija uopće ne umanjuje naučnu vrijednost samog teksta kao takvog. Sociološke, filozofske i empirijske kritike vjerskog morala dodatno osvjetljavaju izazove sa kojima se moral suočava u modernom društvu, dok se sekularni moral, poput kantovske etike, razmatra kao alternativa. Sinergija religije i morala nesumnjivo vodi hmanizaciji čovjeka i miru. Na kraju, autor naglašava ulogu islamskog svjetonazora u transmisiji morala te važnosti multidisciplinarnosg pristupa za razumijevanje interakcije između religije i morala u savremenom svijetu.
religija, moral, razum, objava, kontradiktornost, komplementarnost
The progress of digitalization has been a big game changer in art and design filed for decades, however the key enigma lays within the future impact of digital usage on the creativity process. Having determined the benefits from using the digital aid over the last years, one of the key segments that need to be unfold is the influence of the usage of this kind of assistance in the creativity process. Therefore, the paper aims to identify the attributes that match within the research process particularly from the ready-made design in the graphic design field. The benefit of unjudgmental and creative thinking lead to conduct an experiment among second grade design students by assigning a task related to a basic design monogram project. The project is made from three stages, in which the first is oriented towards research, the second task is analyzing the hand drawing of the ideas and the last is digital aggregation of the idea. The assembled work from the students is categorized according the resembles form the ready-made work of the same task identified in the search engines, social media, and digital design magazines. The result of this experiment is a sound base towards understanding the level of digital aid impact in the process of creativity by defining the attributes among the student work and research references.
creativity, digitalization, attributes, design, reference
MUZIČKE AKTIVNOSTI U FUNKCIJI RAZVOJA DECE PREDŠKOLSKOG UZRASTA
<a href="https://publikacije.uninp.edu.rs/index.php/um/Dečije aktivnosti u kojima je zastupljena muzika predstavlja sastavni dio njihovog odrastanja, jer učestvujući u muzičkim aktivnostima, deca predškolskog uzrasta unapređuju vlastite veštine, stiču nova iskustva i saznanja koja su vrlo važna za njihov optimalni razvoj. Kroz muzičko stvaralaštvo, deca razvijaju kreativnost, samopouzdanje, emocionalnu inteligenciju i socijalne veštine. Osim toga, muzika može da podstakne dečiji intelektualni razvoj, poboljša kognitivne sposobnosti i podstakne izražavanje kompleksnih osećanja. Kroz muzičku edukaciju, deca uče o disciplini, istrajnosti i timskom radu. Sve ove komponente doprinose razvoju sveobuhvatne ličnosti koja je sposobna za kreativno, emocionalno i socijalno ispunjen život. Stoga je važno da se dečija kompozicija podržava i podstiče kao deo dečijeg obrazovanja i razvoja.">Dječije aktivnosti u kojima je zastupljena glazba predstavlja sastavni dio njihova odrastanja, jer sudjelujući u glazbenim aktivnostima, djeca predškolskog uzrasta unapređuju vlastite vještine, stiču nova iskustva i saznanja koja su vrlo važna za njihov optimalan razvoj. Kroz glazbeno stvaralaštvo, djeca razvijaju kreativnost, samopouzdanje, emocionalnu inteligenciju i socijalne vještine. Osim toga, glazba može podstaknuti dječji intelektualni razvoj, poboljšati kognitivne sposobnosti i podstaknuti izražavanje kompleksnih osjećaja. Kroz glazbenu edukaciju, djeca uče o disciplini, istrajnosti i timskom radu. Sve ove komponente doprinose razvoju sveobuhvatne ličnosti koja je sposobna za kreativan, emocionalan i socijalno ispunjen život. Stoga je važno da se dječja kompozicija podržava i podstiče kao dio dječjeg vaspitanja, obrazovanja i razvoja.
Dečija kompozicija, razvoj, sveobuhvatna dečija ličnost, kreativnost, samopouzdanje, vaspitači, predškolska ustanova.
Dragana Osmajlić- Janković Osmajlić- Janković
STAVOVI UČENIKA OSNOVNE ŠKOLE O BEZBEDNOSNOJ KULTURI NA INTERNETU
Problem istraživanja predstavljen u radu usmeren je na sagledavanje stavova učenika osnovne škole u pogledu poznavanja opasnosti koje postoje na internetu. Socio–demografska struktura uzorka, kao prediktorski model istraživanja omogućila je sagledavanje uticaja pojedinih varijabli na stavove učenika o opasnostima na internetu. To su: pol, razred, sredina življenja (selo-grad), struktura porodice, radni i obrazovni status oba roditelja. Istraživanje je obavljeno sa ciljem da se utvrdi da li se stavovi učenika u vezi prepoznavanja opasnosti na internetu statistički značajno razlikuju s obzirom na kontrolne varijable istraživanja. Istraživanjem su obuhvaćeni učenici osnovnoškolskog uzrasta. Rezultati istraživanja ukazuju da struktura i obrazovni status porodice kao značajne kontrolne varijable direktno utiču na prirodu stavova učenika o opasnostima na internetu. Statistički značajna razlika u stavovima je utvrđivana sa obzirom na uzrast, ali u odnosu na pol i radni status roditelja, statistički značajna razlika u stavovima učenika o opasnostima na internetu ne postoji.
bezbednost, bezbedonosna kultura, opasnosti na internetu, porodica, stavovi učenika osnovne škole
Copyright (c) 2024 Univerzitetska misao https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
DIJALEKATSKE SUGLASNIČKE ALTERNACIJE U ROMANU ROD I DOM SAFETA SIJARIĆA
Predmet ovog rada je analiza suglasničkih alternacija u romanu Rod i dom Safeta Sijarića. Pripovjedna materija ovog romana sadrži dijalekatske osobenosti istočnih govora Crne Gore, tačnije govora Bihora. Ovaj govor obilježen je brojnim specifičnostima koje ga razlikuju od susjednih i ostalih crnogorskih govora, te obiluje brojnim specifičnim glasovnim alternacijama, kako vokalskim, tako i konsonantskim i sonantskim. Ono čime se ovaj govor diferencira od susjednih upravo su fonetske i fonološke specifičnosti, zatim specifičnosti morfološkog sistema u kontekstu tvorbe riječi, u kontekstu deklinacije, konjugacije, morfološkog sinkretizma u sistemu padežne paradigme. Dijalekatske oznake koje se tiču suglasničkih promjena u navedenim kontekstima, registrovane u jeziku romana Rod i dom detaljno su analizirane i objašnjene u radu. Analiza je obuhvatila pojave vezane za pojedine suglasnike i detaljan prikaz alternacija – jednačenja suglasnika po zvučnosti, disimilacije konsonantskih grupa, gubljenja suglasnika i uprošćavanja suglasničkih grupa, jotovanja i umetanja suglasnika.
dijalekatske karakteristike, fonetske specifičnosti, suglasničke alternacije, roman Rod i dom.
Cilј rada je prikaz i analiza dečjeg vrtića – zajednice koja uči, kao i kako treba uspešno učiti u vrtiću. U radu je korišćen metod analize sadržaja dostupne naučne literature, teorijske i empirijske građe. Vrtić je vaspitno-obrazovna ustanova u kojoj se pojavlјuju mnoge društvene uloge, identiteti, kao i drugi oblici ponašanja. To je više od "običnog mesta" u kojem se prenose informacije jer u kombinaciji sa drugim društvenim institucijama, predstavlјa celokupnu društvenu populaciju, uloge i identitete društva. Vrtić, kao ustanova za vaspitno-obrazovni proces dece, mesto je velikih nada. Vrtić otkriva mnogo toga o ulozi i statusu koji pripisujemo deci, kao i o našim stavovima o demokratiji, socijalnoj zaštiti i društvu uopšte. Ovo je od velikog simboličkog značaja za vrtić. To je potvrda kako mi odrasli shvatamo detinjstvo i njegovu povezanost sa državom, privredom, civilnim društvom, kulturom i privatnim sektorom.
vrtić, vaspitno-obrazovni proces, vaspitač, predškolsko dete, učenje, zajednica
Uporedo sa razvojem društvenih mreža dolazi do njihove implementacije u oblast visokog obrazovanja, čime se aktuelizuju pitanja odnosa mladih i novih tehnologija, kao i uticaja socijalnih medija na akademska postignuća studenata. Cilj istraživanja je ispitivanje percepcija studenata o uticajima društvenih mreža na proces učenja. U istraživanju je primenjena deskriptivna istraživačka metoda, tehnika skaliranja, a za potrebe istraživanja korišćen je namenski konstruisan instrument skala procene Likertovog tipa. Uzorak istraživanja je nameran i čine ga 314 studenata Filozofskog fakulteta u Nišu sa različitih studijskih programa. Rezultati istraživanja pokazuju da studenti imaju uglavnom pozitivne stavove prema uticaju društvenih mreža na proces učenja. U odnosu na nezavisne varijable istraživanja, statistički značajne razlike u odgovorima ispitanika prisutne su kod varijable pripadnost studijskom programu i varijable učestalost pristupanja društvenim mrežama. Pedagoške implikacije istraživanja odnose se na mogućnosti unapređivanja nastavne prakse na visokoškolskim ustanovama uvođenjem novih medijskih tehnologija, uz inicijative koje podržavaju efikasno učenje i veći razvoj digitalnih kompetencija studenata.
KOMBINOVANO UČENJE (BLENDED LEARNING) U NASTAVI ENGLESKOG JEZIKA: POREĐENJE SA TRADICIONALNIM METODAMA I PEDAGOŠKE IMPLIKACIJE
Ovaj rad se bavi analizom blended learning načinom učenja u odnosu na tradicionalni način u nastavi engleskog jezika.
BOSANSKI JEZIK U NOVOM PAZARU U SALNAMAMA KOSOVSKOG VILAJETA
Salname Kosovskog vilajeta su službeni dokumenti koji su za vrijeme trajanja tog vilajeta objavljivani u osam izdanja. Teme koje su obrađivale su širokog društvenog spektra poput, obrazovanja, toponimije, jezičkih i obrazovnih prava, vojnih prilika, društvenog uređenja i dr. Rad predstavlja dokumente u kojima se u salnamama polemizira pitanje maternjeg jezika za prostor Novog Pazara. Odnosno, prikazuje dokumente u kojima se bosanski jezik dovodi u kontekst grada. Fokus u radu je stavljen na sam grad, a ne na regiju Sandžak, jer postoje dosta izvora gdje se bosanski jezik pominje i u drugim mjestima Sandžaka što će biti dio nekih drugih istraživanja.
salname, Kosovski vilajet, Novi Pazar, bosanski jezik.
salname, Kosovski vilajet, Novi Pazar, bosanski jezik
KVALITET OBRAZOVANJA I OBRAZOVNA EFEKTIVNOST – TEORIJSKE NEDOUMICE I RAZGRANIČENJA
Obrazovanje se danas sagledava kao integralni deo savremenog društva. Razvoj i progres čovečanstva može se direktno pripisati obrazovanim ljudima koji pokreću društvo napred. Upravo iz tih razloga za rast, razvoj i prosperitet društva potrebno je investirati u obrazovanje, to jest u kvalitet obrazovanja. U razmatranju pitanja kvaliteta u obrazovanju nametale su se različite rasprave o strategijama njegovog unapređenja a u koje su bili uključeni različiti akteri u obrazovanju, reformatori obrazovanja, kreatori obrazovne politike i druge zainteresovane strane. One su iznedrile neke nove, operativnije konstrukte poput obrazovne efektivnosti, obrazovne efikasnosti, efektivnosti nastavnika, i efektivnosti nastave a koji se istovremeno sagledavaju kao sastavne komponente ili dimenzije kojim se bliže određuje kvalitet obrazovanja. Pošavši upravo od nekih navednih komponenti u radu je učinjen pokušaj da se one što više približe naučnoj i stručnoj javnosti, i dublje razume njihov značaj, međusobna povezanost i uslovljenost.
kvalitet, efektivnost, efikasnost, nastava
Kvalitet obrazovanja i obrazovna efektivnost
METODIČKO SITUIRANJE ROMANA U PRVIM SRPSKIM TEORIJAMA KNJIŽEVNOSTI
Apstrakt - Ovaj rad se bavi situiranjem romana u prvim srpskim teorijama književnosti. U radu smo pošli od tvrdnje da su maternji jezik i književnost temeljni školski predmeti, koji omogućavaju postizanje opšte kulture, jer dobra komunikacija i kvalitetna kultura govora zavise od poznavanja književnosti i čitanja. Na osnovu proučenih prvih udžbenika teorije književnosti za gimnazije i srednje stručne škole autora Petra P. Đorđevića, Katarine Bogdanović i Pauline Lebl Albale, uočili smo mesto romana u njima. Navedene tvrdnje smo obrazložili primerima iz njih, imajući na umu složenost i slojevitost književnoumetničke građe, kojom su se autori služili, obrazlažući ih u uvodnim konstatacijama i napomenama. Cilj naših istraživanja je bio da utvrdimo u kojoj meri su se autori prvih proučenih teorija književnosti iz XIX i XX veka metodički bavili romanesknom prozom. Na temelju književnih teorija uobličene su teorijske osnove za pionirsku školsku nastavu romana. Istraživanja smo zasnovali na solidnom broju udžbenika teorije književnosti, fokusirajući se na njihovo bavljenje romanom. U nastavku rada ukazaćemo kako su prve dve teorija književnosti razmatrala roman. U obrazovanju i nastavi se koriste brojni udžbenici teorije književnosti, u kojima se roman različito tretira, što zavisi od perioda nastanka tih teorija, kao i činjenice koja književna teorija je bliža piscu teorije. Za razliku od teorija književnosti koje koriste studenti i proučavaoci književnosti, školski udžbenici se moraju razlikovati manjom subjektivnošću a njihovo definisanje i tretmana moraju predstavljati odnose stanja u književnoj nauci.
SISTEM BEZBEDNOSTI: KARAKTER I VREDNOST ZNANJA U NJEGOVIM PROIZVODIMA: STUDIJA REPUBLIKA SRBIJA-THE SECURITY SYSTEM OF THE REPUBLIC OF SERBIA: THE CHARACTER AND VALUE OF KNOWLEDGE IN ITS PRODUCTS
U naučnom, teorijskom, profesionalnom i stvarnom životu sistema bezbednosti u jednom društvu, do sada nismo imali priliku da govorimo o njegovom karakteru–dobrom ili lošim, značajnom ili slabom – i shvatamo o tome kako se značajna vrednost i koliko se vredi osećamo. u datoj situaciji. Takođe nismo imali priliku da iz naučne literature prepoznamo znanje njegovih proizoda kao njegovu moć, ili nemoć. Ovde razmatramo kako se može iz predmeta istraživanja razumeti, dva fundamentalna elementa sistema bezbednosti kojim se određuje njegova vrednost, koji određuju njegovu otpornost i slabost, njegovu moć, nemoć i poštovanje, poštovanje ili poštovanje. Ovde istražujemo kredibilitet i vrednost znanja u proizvodima sistema bezbednosti. Rad će ponuditi saznanje navedenih elemenata kroz razradu i odgovore na više pitanja: Šta je sistem bezbednosti? Šta je karakter sistema bezbednosti? Da li je sistem bezbednosti odgovoran za svoj karakter? Da li je znanje u proizvodima sistema bezbednosti osnova njegovog pogleda? Rezultati istraživanja pokazuju da sistem bezbednosti Srbije pokazuje nekredibilno znanje u svojim proizvodima, a njegov karakter nema pogled koji se šalje u zajednice. In the scientific, theoretical, professional, and real-life contexts of the security system within a society, we have not yet had the opportunity to discuss its character—whether it is good or bad, strong or weak—and consider how its character and knowledge as its values will behave in a given situation. We also have not had the chance to recognize the knowledge in its products from the scientific literature as either its strength or weakness. In this paper, we explore how two fundamental elements of the security system, which determine its value, can be understood from the subject of the research. These elements define its resilience and weakness, its power, impotence, reputation, respect, or lack thereof, both internally and externally. We investigate the credibility and value of knowledge of the security system’s products. The paper will offer insights into these elements by addressing several questions: What is a security system? What is the character of the security system? Is the security system responsible for its character? Is the knowledge embedded in the products of the security system the basis of its reputation? The research results show that the security system of Serbia exhibits non-credible knowledge in its products, and its character does not command respect within the community.
Security System, Character, Knowledge, Value, Serbia.
THE INFLUENCE OFF MÜLLER-LYER ILLUSION ON LENGTH ASSESSMENT: THE ALTERNATIVE WAY OF MEASURING THE STRENGTH OF THE ILLUSION
Two experiment were conducted in order to investigate whether a Muller–Lyer's two forms ("fork" and "arrowhead") influence on the length assessment of a given line if they are used as a standard for measuring that line. The first experiment was consisted of reproductive tasks in which respondent should asses the length of a given line using lines with three types of endings (fork, arrowhead, vertical) as a measuring tool. The assessment of the test line length was expected to be dependent on the type of the endings used on measuring lines. The result shoved that the same given test line was assessed as consisted of smaller number of lines ended with fork endings and as consisted of greater number of lines ended with arrowhead endings in comparison to the number of lines with vertical endings. The second experiment consisted of productive tasks in which participant should produce the line consisted of the given number of connected lines with endings, the same endings from first experiment were used. Results showed that participants produced the test line of the same given length as consisted of smaller number of lines ended with fork endings and as consisted of greater number of lines ended with arrowhead endings in comparison to the same number of used lines with vertical endings.
illusion, Müller-Lyer’s illusion, length assessment
perception, illusion, Müller-Lyer’s illusion, length assessment
Ustavnost od antičkog do savremenog doba
Ustav svake države oslikava ovlašćenja državne vlasti i način na koji se ona vrši. Ustav predstavlja skup zakona i sadrži ključne komponente neophodne za funkcionisanje državne uprave, parametre za izbore i oporezivanje, kao i uspostavljanje i regulisanje organa vlasti. Autor je u radu istraživao različita tumačenja, definicije i odlike ustavnosti u svetu. Istorijskim i komparativnim metodom autor razmatra razvoj, kao i poređenje ustavnosti od starog veka do danas. Metodom analize sadržaja, normativnim, kao i metodom analize i sinteze, autor istražije razvoj ustavnosti, koji je vidljiv još u vreme antičkog doba i grčkih mislilaca, zatim preko Magna karte, pa sve do Francuske revolucije i modernog doba. Autor takođe razmatra pojam globalizacije i njen uticaj na ustavnost u savremenim državama. Poseban akcenat u radu autor stavlja na razvoj ustavnosti u delu koji se odnosi na poštovanje ljudskih prava kao jedne od osnovnih vrednosti svakog modernog ustava. Cilj istraźivanja u radu je da autor dokaže, da poštovanje i primena ustava, bez obzira o kakvom državnom i društvenom uređenju je reč, predstavlja jedini pravi odraz demokratije i da nema alternativu.
Definisanje ustavnosti, razvoj ustavnosti, moderna ustavnost
Motivation and job satisfaction of workers in healthcare organizations
Healthcare workers' motivation and job satisfaction have been the subject of numerous studies, but there is still a lack of empirical data about the factors that affect job satisfaction among healthcare employees in countries that are developing. The purpose of this study was to investigate the link between motivation and job satisfaction as well as to assess the factors that predict job satisfaction among healthcare employees. A cross-sectional survey was conducted in March and April 2024 in Niksic, Montenegro, involving 88 healthcare workers (doctors and nurses) who completed self-administered questionnaires using a five-point Likert scale. The results indicated positive correlations between extrinsic motivation and job satisfaction (r = 0.30, p < 0.01) and overall motivation and job satisfaction of healthcare workers (r = 0.22, p < 0.05). Multiple linear regression analysis showed that extrinsic motivation was a significant positive predictor of job satisfaction (ß = 0.36, p < 0.01). Furthermore, a significant negative predictor of job satisfaction was the type of organization—primary or secondary healthcare (ß = -0.26, p < 0.01). These findings suggest that higher levels of extrinsic motivation and employment in primary healthcare centers are associated with greater job satisfaction.
job satisfaction, motivation, healthcare, workers
FUNKTIONALITÄT DER KOSTENLOSEN ONLINE-ÜBERSETZUNGTOOLS FÜR DIE ÜBERSETZUNG VON REALIEN
Summary The development of free online translation tools is advancing continuously, with particularly notable progress seen with the development of artificial intelligence. Significant strides have been made in translating standardized texts, where the main benefits lie in the quantitative aspects of translation—speed, reduced time, labor and cost. The aim of this article is to analyze translations of so-called realia, obtained using free online translation tools. To this end, we examined how these tools handle extralinguistic content that denotes cultural elements of a community. We selected a specific number of expressions from the gastronomy domain that are specific to the Serbian-speaking region and are represented on Wikipedia. We translated the Wikipedia article into German using three translation tools (Google Translate, Netprevodilac, and ChatGPT), analyzed the translation process, compared the translations and evaluated the quality of the translations obtained. For the research, contrastive method, content analysis method, and statistical methods were employed.
Keywords: machine translation, online translation tools, realia, artificial intelligence, translation.
UNLOCKING THE ESSENCE OF FUNDAMENTAL BREACH– Exploring Sales Legislation in Southeast European Context –
This paper explores the concept of a fundamental breach of contract and its implications within the contract laws of Bosnia & Herzegovina, Croatia, Montenegro, North Macedonia, and Serbia, with a particular emphasis on sales contracts. It delves into the role of the “Vienna Convention on Contracts for the International Sale of Goods” (CISG) as a foundational framework for comprehending fundamental breaches and their impact on international trade. Although regional legislation lacks explicit terminology, the paper explains how fundamental breaches are implicitly acknowledged and managed within national obligations laws. By conducting a comparative analysis of these legal frameworks, similarities and differences in addressing breaches are highlighted, revealing common approaches and regional variations. Significantly, while regional laws focus on timely notification and outline conditions for termination, they do not precisely categorize fundamental breaches. The paper suggests amendments in the drafting of national civil codes to provide clearer definitions and align with international standards. Adopting the concept of “fundamental breach” could help Southeast European countries achieve legal coherence with modern international trade laws and facilitate smoother integration into the global market.
Key words: Vienna Convention, fundamental breach, contract law, sales contracts, international trade, comparative analysis, legal frameworks, legal coherence.
ANALIZA KOMENTARA I PODVRSTI KOMENTARA U DNEVNIM LISTOVIMA - DANAS I BLIC
Komentar i podvrste komentara su veoma značajne forme novinarskog izražavanja. U njima autor analizira, argumentuje, vrednuje, tumači akutelne događaje i pojave, ukazujući publici na uzroke, posledice i dalji razvoj događaja. Osnovni ciljevi u ovom radu su utvrditi, analizom sadržaja, u kojoj meri dnevni listovi „Danas“ i „Blic“ zadovoljavaju formu komentara prema literaturi, odnosno pravila pisanja komentara i njegovih podvrsti, kao i njihovu zastupljenost u dnevnim listovima. Na osnovu dobijenih rezultata utvrđeno je da su komentar i njegova podvrsta – kolumna zastupljeniji u dnevnom listu „Danas“ za razliku od dnevnog lista „Blic“, dok nijedan uvodnik nije identifikovan u analizirnim listovima. Analizom sadržaja je utvrđeno da je u komentarima „Blica“ delimično ispoštovana zahtevana forma komentara. Ono što u većini komentara „Blica“ nedostaje je argumentacija, dokumentacija, jasno definisana tema komentara i podrobnije vrednovanje i tumačenje. U komentarima „Danasa“ autori se koriste činjenicama, tumače, analiziraju i društveno vrednuju događaje i pojave. Takođe, autori komentara u „Danasu“ iznose u većoj meri argumentaciju i dokumentaciju, i gotovo u svim komentarima je prisutan angažovan stav autora. Teme su obrađene nedvosmisleno, a poenta komentara je jasno vidljiva. U pojedinim komentarima „Danasa“ i „Blica“ uočena je hibridna forma između klasičnog komentara i kolumne. Naime, pojedinim komentarima (koji su izdvojeni u listovima pod „komentar“), nedostaje dokumentacija, argumentacija i zaključak sa prognozom. Autori u navedenim komentarima komentarišu pojave ili događaje iz krajnje ličnog ugla, bez argumentovanja za ili protiv, tumačenja i analize.
komentar, kolumna, uvodnik, „Danas“, „Blic“
Analiza štampanih medija, analitički novinarski žanr, komentar, uvodnik, kolumna, dnevni list "Danas", dnevni list "Blic"
U predmetnom članku autor se bavi pitanjem filozofije morala i njenog značaja unutar filozofsko-teološkog mišljenja Abu Hamida Al-Gazalija (1058-1111). Al-Gazali spada u red najznačajnijih klasika muslimanske intelektualne tradicije, ostavivši iza sebe bogat spisateljski opus. Autor otkriva kako etika ima odlučujuću ulogu kod Al-Gazalija, čija se misao nadaje kao svojevrsna sinteza filozofsko-teološkog, a u potonjem periodu i mistično orijentiranog mišljenja. Kroz svoja dela, kao što su "Ihya Ulum al-Din", "Tahafut al-Falasifa" i "Al-Munqidh min al-Dalal", Al-Gazali integrira sufizam sa šerijatskim učenjem, kritikuje peripatetičku filozofiju i opisuje svoj duhovni put. Al-Gazalijeva interpretacija problema morala imat će ogroman utjecaj na razvoj kasnije filozofsko-teološke misli u islamu, postavljajući temelje za harmonizaciju sufizma s ortodoksnim islamom i uticajući na muslimanske i evropske intelektualne tokove.
Raslojеnost leksike u djelu Muhameda Abdagića
Leksija je važan dio piščevog stila i može doprinijeti karakterizaciji likova i opisu okoline. Kroz izbor leksike pisac može izrašavati svoju kreativnost, stilski izraz, ali i uticati na čitaoca. Cilj ovog rada je razmatranje leksike karakteristične za jezik Muhameda Abdagića uz isticanje i klasifikaciju markiranih tipova te leksike. Imajući u vidu cilj rada, kao najpogodnije metode istaktute su istraživačka, analitička, deduktivna i ilustrativna. Rezultati pokazuju da je leksika koju koriste likovi uticala na cjelokupno Abdagićevo djelo tako da je u njima predstavjena kultura življenja, mjesto i porijeklo Bošnjaka Sandžaka. Ovi rezultati dovode do zaključka da je leksika koju pisac koristi mogu biti važan pokazatelj socijalnog, kulturnog i regionalnog identiteta jednog naroda.
UTICAJ SPORTA NA PSIHOMOTORIČKI RAZVOJ ADOLESCENATA
Psihomotorički razvoj pruža brojne neophodne veštine za dobar uspeh u daljem životu dece i adolescenata. Bavljenje sportom je od ključnog značaja za pravilan rast i razvoj adolescenata. Istraživanje je sprovedeno sa ciljem da istražimo uticaj sporta na psihomotorički razvoj adolescenata. Istraživanje je sprovedeno u osnovnoj školi “12. decembar” u Sjenici na uzorku od 80 ispitanika, uzrasta od 12 do 14 godina, zastupljena su oba pola ujednačena po broju i uzrastu. U skladu sa problemom i ciljevima istraživanja primenili smo Test psihomotorne evaluacije kreiran kao merni instrument na osnovu Oliveirinog testa (Oliveira, 2008). Psihomotorički testovi vrednovali su 5 psihomotornih sposobnosti: koordinaciju i ravnotežu (KR), građu tela (GT), lateralnost (L), prostornu organizaciju (PO) i vremensku organizaciju (VO). Da bismo ispitali uticaj sporta na razvoj ispitanici su podijeljeni na eksperimentalnu i kontrolnu grupu. Eksperimentalna grupa prisustvovala je strukturiranim fizičkim aktivnostima u periodu od 4 nedelje. Na kraju istraživanja, ista grupa testova je primenjena na obe grupe. Rast psihomotoričkih osobina je uvek bio statistički veći u eksperimentalnoj grupi. Na osnovu dobijenih rezultata zaključujemo da nije bilo značajnih odstupanja u odnosu na pol ispitanika. Istraživanjem je dokazan uticaj fizičke aktivnosti na psihomotorički, ali i sveukupni razvoj adolescenata.
Subjekat u doba tehnološke dominacije: Farenhajt 451 Reda Bredberija
Farenhajt 451 Reda Bredberija je naučno-fantastični roman, ali u njegovoj slici sveta status fantastičnog događaja ima susret glavnog junaka sa tinejdžerkom Klaris, koji je okidač za njegov preobražaj: jedan od stubova sistema postaje odmetnik i protivnik. Već ova činjenica upozorava na to da je prikazani svet, tehnološki daleko savršeniji od postojećeg, potpuno lišen humanističkih ideala. To je obelodanjeno i spaljivanjem knjiga, odnosno kažnjavanjem njihovih vlasnika. Promišljanjem pretećeg karaktera knjiga, odnosa visoke tehnologije i visoke kulture, a pre svega činjenice da se u opisanoj sredini gasi želja za čitanjem, stvorićemo okvir za istraživanje problema konstituisanja ljudskih subjekata u posthumanističkom društvu. U Bredberijevom romanu subjekat je određen učešćem u jednom od snažno sučeljenih procesa: zaboravljanje i tehnologija stoje nasuprot pamćenju i visokoj kulturi.
mediji, tehnologija, kontrola, posthumanizam, kritičko mišljenje